June 21, 2022
From Center For Stateless Society
271 views

Okumak ├╝zere oldu─čunuz makale, Roderick Long taraf─▒ndan kaleme al─▒nm─▒┼č ve Efsa taraf─▒ndan T├╝rk├že ÔÇÖye ├ževrilmi┼čtir. 30 A─čustos 2013 tarihinde ÔÇťThe Return of Leviathan: Can We Prevent It?ÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

├ť├ž Leviathan

─░ki y─▒l ├Ânce, Bahar 1994 Hukuk Sistemleri Forumumuzda, ├ľzg├╝r bir Ulus in┼ča etmek ve bu ulusu s├╝rd├╝rmek isteyenlerin, ÔÇť├ť├ž LeviathanÔÇŁ olarak adland─▒raca─č─▒m ├╝├ž farkl─▒ problemle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacaklar─▒n─▒ ileri s├╝rm├╝┼čt├╝m.

ÔÇť├ľn Leviathan (yani, H├╝r UlusÔÇÖun kendini g├Âsterece─či b├Âlgeyi ┼ču anda i┼čgal eden devletin olu┼čturdu─ču tehlikeler), Mevcut Leviathan (yani, H├╝r Ulus bir kez ortaya ├ž─▒kt─▒ktan sonra s├Âz konusu topraklar d─▒┼č─▒nda varl─▒k g├Âsteren di─čer devletlerin yarataca─č─▒ potansiyel tehlikeler) ve Hen├╝z Kendini G├Âstermemi┼č Leviathan (yani, H├╝r UlusÔÇÖun topraklar─▒nda istenmese de ortaya ├ž─▒kmas─▒ gayet olas─▒ olacak bir devletin yarataca─č─▒ tehlikeler- yani, H├╝r UlusÔÇÖun devlet├ži rejime olas─▒ bir evrimi.ÔÇŁ [1]

├ľn Leviathan ile ilgili olarak, mevcut bir rejimin iktidar─▒ndan vazge├žip liberter hale gelmesini sa─člaman─▒n iki yolu oldu─čunu belirtmi┼čtim: kuvvet ve ikna. Kuvvet kullanman─▒n pratik olmad─▒─č─▒n─▒ savunarak, ├╝├ž olas─▒ ikna y├Ântemi ├Ânerdim: a) bir ├╝lkenin y├Âneticilerini liberterli─če ├žekmek (zor bir ihtimal); b) s─▒radan halk─▒ liberterli─če ├žekmek ve liberter bir sistemde oy kullanmalar─▒n─▒ sa─člamak ve c) h├╝k├╝mdarlara, topraklar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ ├╝zerindeki egemenliklerinden vazge├žsinler diye ├Âdeme yapmak. Bir ara ├ľn Leviathan konusunu irdelemeye geri d├Ând├╝─č├╝mde yeni y├╝kselen bir liberter toplumda eski rejimin kal─▒nt─▒lar─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde sat─▒n al─▒nabilece─čini ve b├Âylece engelleyici politikalardan ka├ž─▒n─▒labilece─čini iddia etmi┼čtim. [2]

Mevcut Leviathan ile ilgili olarak ise h├ól├ó tehdidin g├Ân├╝ll├╝ katk─▒lar ve k├ór amac─▒ g├╝tmeyen savunma kurumlar─▒n─▒n yard─▒mlar─▒yla g├Â─č├╝slenebilece─čini savunuyorum. [3][4]

Peki Kendini Hen├╝z G├Âstermemi┼č Leviathan konusu ne olacak? ─░lk Forum sunumumda bu tehdidin asgari d├╝zeyde oldu─čunu ileri s├╝rd├╝m. Arg├╝man─▒m, egemen bir s─▒n─▒f─▒n devlet mekanizmas─▒ i┼čin i├žine girmedik├že iktidara ula┼čamayaca─č─▒n─▒ veya iktidar─▒ s├╝rd├╝remeyece─čini savunan geleneksel liberter s─▒n─▒f analizine dayan─▒yordu. Dolay─▒s─▒yla bir y├Ânetici s─▒n─▒f, h├╝k├╝met kurumlar─▒n─▒n ├╝r├╝n├╝d├╝r, tam tersi de─čil.

Ancak son zamanlarda bu noktay─▒ yeniden d├╝┼č├╝nd├╝m. Asl─▒nda, egemen s─▒n─▒flar insanl─▒k tarihi boyunca ekonomik himaye ve dini stat├╝n├╝n bir kombinasyonu yoluyla devletsiz veya devletsize yak─▒n toplumlarda bile hayatta kalmay─▒ ve egemen olmay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒r.[5] Bir devlet, y├Ânetici bir s─▒n─▒f─▒n g├╝c├╝n├╝ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de art─▒rabilir, ancak b├Âyle bir s─▒n─▒f─▒n varl─▒─č─▒ i├žin mutlak bir ├Ân ko┼čul de─čildir. Yine de iyimser olmak i├žin nedenler oldu─čunu ileri s├╝rd├╝m: modern toplum, bir y├Ânetici s─▒n─▒f─▒n [5][6] ahlaki deste─či i├žin gereken t├╝rden bir dini iklimi s├╝rd├╝remez ve ger├žek bir serbest piyasa, insanlar─▒ zenginlerin g├Âzda─č─▒na kar┼č─▒ savunmas─▒z k─▒lan t├╝rden bir ekonomik ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒ ortadan kald─▒racakt─▒r.[7][8] Ayr─▒ca, baz─▒ gruplar─▒n di─čer gruplar─▒ bask─▒ alt─▒na almak i├žin i┼č birli─či planlar─▒ olu┼čturma giri┼čimlerinin tamamen serbest bir piyasada geri tepme olas─▒l─▒─č─▒n─▒n y├╝ksek oldu─čunu savundum. [9]

Dolay─▒s─▒yla iyimser olmak i├žin sebepler oldu─ču gibi ihtiyatl─▒ davranmak i├žin de sebepler var. Tarihte g├Ârd├╝k ki Leviathan vir├╝s├╝ g├╝├žl├╝ bir vir├╝st├╝r. E─čer bir yer bulursa, tutunacak ve b├╝y├╝yecektir. Ebedi teyakkuz ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n bedelidir. O halde, ├ľzg├╝r bir Ulus in┼ča etmek isteyenlerin nas─▒l ├Âzg├╝r kal─▒naca─č─▒ sorusuna tekrar tekrar d├Ânmeleri yerinde olacakt─▒r.

─░nsanlar Neden Leviathan ─░ster?

Devlet├ži rejimler insanlar onlar─▒ istedi─či i├žin varlar. Tabii bu da s├Âz konusu rejimlerin yaln─▒zca bireylerin kas─▒tl─▒ se├žimleriyle ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve varl─▒klar─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ anlam─▒na gelmez. Aksine, h├╝k├╝metin b├╝y├╝mesi genellikle olduk├ža farkl─▒ hedefler pe┼činde ko┼čan insan eylemlerinin kendili─činden bir yan etkisidir. Yine de e─čer sonu├ž tamamen istenmeyen bir ┼čey olsayd─▒, uzun s├╝re ayakta kalaca─č─▒n─▒ sanm─▒yorum. O halde insanlar neden s─▒k s─▒k g├╝├žl├╝ ve bask─▒c─▒ bir devlet arzulamakta?

Elbette bunun pek ├žok nedeni var. Sadece d├Ârt tanesinden bahsetmeme izin verin: ikisi entelekt├╝el hatalara, di─čer ikisi de insan psikolojisine ili┼čkin inat├ž─▒l─▒k konular─▒.

Entelekt├╝el hatalardan biri, arzu edilen belirli hedeflere yaln─▒zca zorlay─▒c─▒ otorite yoluyla ula┼č─▒labilece─či d├╝┼č├╝ncesidir. Soldakiler, devletin yard─▒mseverli─či olmasa insanlar─▒n yoksulluktan, kirlilikten veya ayr─▒mc─▒l─▒ktan nas─▒l korunabilece─čini anlayamazlar; ayn─▒ ┼čekilde sa─čdakiler de h├╝k├╝met m├╝dahalesini ahlaki ve k├╝lt├╝rel de─čerlerin korunmas─▒ i├žin bir ├Ân ko┼čul olarak g├Âr├╝rler. Ancak H├╝r bir UlusÔÇÖta ya┼čayan insanlar, bu faydalar─▒n herhangi bir h├╝k├╝met m├╝dahalesi olmadan sa─čland─▒─č─▒n─▒ g├Âreceklerdir; dolay─▒s─▒yla ├Âzg├╝rl├╝k sa─čland─▒─č─▒nda bu entelekt├╝el hatan─▒n ortaya ├ž─▒kma olas─▒l─▒─č─▒ daha d├╝┼č├╝k olacakt─▒r.

Devlet├žili─čin alt─▒nda yatan ikinci bir entelekt├╝el hata ise biraz daha kaypakl─▒kt─▒r. Devlet├žiler genellikle bir ki┼činin ahlaki bir iddiay─▒ uygulamaya istekli olmas─▒n─▒n, o iddiaya verdi─či ├Ânemin bir i┼čareti oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝rler. Serbest piyasa sistemi yoksullara yiyecek sa─člama konusunda m├╝kemmel bir i┼č ├ž─▒karsa bile, b├Âyle bir sistemin beslenmeye ili┼čkin herhangi bir hak tan─▒mamas─▒, a├žl─▒kla m├╝cadelenin ├Ânemi konusundaki duyars─▒zl─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir. ├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝ler kasks─▒z motosiklet kullanma hakk─▒m─▒z oldu─čunu, ancak a├žl─▒ktan ya da ayr─▒mc─▒l─▒ktan korunma hakk─▒m─▒z olmad─▒─č─▒n─▒ iddia ettiklerinde, devlet├žiler (baz─▒ ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ler s├Âz konusu oldu─čunda hakl─▒ olarak!) ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝lerin kask takma ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝ a├žl─▒ktan ya da ayr─▒mc─▒l─▒ktan korunma ├Âzg├╝rl├╝─č├╝nden daha ├Ânemli g├Ârd├╝kleri sonucuna var─▒rlar. Ve b├Âylece devlet├žiler, ├Ânc├╝lleri g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ pozisyonu abs├╝rt ┼čekilde reddederler.

Devlet├žili─če y├Ânelik bu motivasyon, sadece devlet├žilerin ├Ânemli g├Ârd├╝kleri ihtiya├žlar─▒n H├╝r bir UlusÔÇÖta ger├žekten kar┼č─▒land─▒─č─▒n─▒ g├Ârmelerinin bir sonucu olarak ortadan kalkmayacakt─▒r. Yine de bu ihtiya├žlar─▒n ├Âneminin, bir b├╝t├╝n olarak toplum ad─▒na konu┼čan bir kurum taraf─▒ndan sa─članarak vurgulanmas─▒nda ─▒srar edeceklerdir. (├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝lerin bile bu t├╝r bir muhakemeye yenik d├╝┼čt├╝─č├╝ bilinmektedir; ├Ârne─čin, Robert NozickÔÇÖin The Examined LifeÔÇÖta, Anarchy, State, and UtopiaÔÇÖda savundu─ču ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ pozisyonu reddetmesine yol a├žan, daha ziyade bu t├╝r d├╝┼č├╝nceler olmu┼čtur.)

Bu hatan─▒n tek ├žaresi e─čitimdir. Devlet├žinin, g├╝├ž kullan─▒m─▒na ili┼čkin ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ pozisyonun ├Ânem de─čerlendirmesine de─čil, kar┼č─▒l─▒kl─▒l─▒─ča dayand─▒─č─▒n─▒ g├Ârmesi sa─članmal─▒d─▒r. G├╝├ž i├žeren k├Ât├╝l├╝klerle me┼čru bir ┼čekilde g├╝├ž kullan─▒larak m├╝cadele edilebilir; g├╝├ž i├žermeyen k├Ât├╝l├╝klerle ise ba┼čka yollarla m├╝cadele edilmelidir. (Liberterlerin kendileri de sanki zorlama di─čerlerinden daha ciddi bir k├Ât├╝l├╝km├╝┼č gibi konu┼čmaktan ka├ž─▒n─▒rlarsa, bu kesinlikle meseleye yard─▒mc─▒ olacakt─▒r. ├ťz├╝m ├žalmak bir g├╝├ž eylemidir, ─▒srarl─▒ duygusal ve psikolojik taciz ise de─čildir, ancak ikincisi birincisinden ├žok daha b├╝y├╝k bir k├Ât├╝l├╝kt├╝r). Bununla birlikte, bu ikinci hata bir dereceye kadar birincisi taraf─▒ndan desteklenmektedir, zira devlet├žiler k├Ât├╝l├╝klerle m├╝cadele etmenin zorlay─▒c─▒ olmayan etkili yollar─▒ oldu─čunu kabul ettiklerinde ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ pozisyonu daha makul bulabilirler.

Fakat LeviathanÔÇÖa duyulan ├Âzlem o kadar da kolay ortadan kald─▒r─▒lamayacak iki psikolojik fakt├Âre dayanmaktad─▒r: kontrol etme arzusu ve kontrol edilme arzusu.

Kontrol etme arzusu, g├╝c├╝n g├╝├ž oldu─ču i├žin sevildi─či bir h├ól alabilir ama buna gerek yok. ─░nsanlar g├╝├ž aray─▒┼č─▒, onu ayn─▒ zamanda ba┼čka ama├žlar i├žin bir ara├ž olarak kullanmak istediklerinden de olabilir. Ne zaman ba┼čkalar─▒n─▒n i┼č birli─čini gerektiren bir ama├ž pe┼činde ko┼čsak ve bu ba┼čkalar─▒ i┼č birli─či yapmay─▒ reddetse, onlar─▒ i┼č birli─čine zorlamak i├žin bir f─▒rsat do─čar. Ve pek ├žok insan di─čer pek ├žok insan─▒ i┼č birli─čine zorlaman─▒n cazibesine kap─▒ld─▒─č─▒nda, devlet├žili─če do─čru yol alm─▒┼č oluruz. Bu muhtemelen insanlar─▒n hep d├╝┼čt├╝─č├╝ bir ┼čey. Yapabilece─čimiz en iyi ┼čey:

a) ─░nsanlara ikna yerine ┼čiddetle ya┼čamay─▒ utan├ž verici ve al├žak├ža bir davran─▒┼č olarak g├Ârmeyi ├Â─čreterek bu ayartmaya kar┼č─▒ koyman─▒n kolay olaca─č─▒ ahlaki bir ortam sa─člamak;

b) ayn─▒ zamanda, bir devlet kurmaya y├Ânelik her t├╝rl├╝ giri┼čimin geri tepebilece─čini, zira ki┼činin kendi ama├žlar─▒ndan farkl─▒ ama├žlara sahip ki┼čilerin iktidar─▒n dizginlerini ele ge├žirebilece─čini belirtmek; ve

c) hem ahlaki ikna hem de politik-ekonomik analizden etkilenmedi─čini kan─▒tlayanlar i├žin, bu t├╝r insanlara ba┼čkalar─▒n─▒ kontrol etme giri┼čimlerine m├╝samaha g├Âsterilmeyece─čini a├ž─▒k├ža belirtin.

Y├Ânetme arzusu, ki┼činin ama├žlar─▒n─▒n ger├žekle┼čti─čini g├Ârmeye y├Ânelik daha genel bir arzunun yan ├╝r├╝n├╝ oldu─ču ├Âl├ž├╝de, anla┼č─▒lmas─▒ yeterince kolayd─▒r. Y├Ânetilme arzusu ise daha ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒d─▒r. B├Âyle bir arzu nas─▒l ortaya ├ž─▒kabilir?

Y├Ânetilme arzusunun evrimsel bir de─či┼č toku┼čun sonucu oldu─čundan ┼č├╝pheleniyorum. Evrim merdiveninin en alt─▒ndaki hayvanlar (b├Âcekler, bal─▒klar ve benzerleri) neredeyse tamamen i├žg├╝d├╝leriyle hareket ederler. Davran─▒┼člar─▒n─▒n ├žok az─▒ ├Â─črenilir; ├žo─čunlukla genlerinde kodlan─▒r ve biyolojik ├╝reme yoluyla bir nesilden di─čerine aktar─▒l─▒r. Ancak daha geli┼čmi┼č t├╝rlere ge├žtik├že, ├Â─črenme yetene─či muazzam olan ve i├žg├╝d├╝sel davran─▒┼č repertuar─▒ minimum olan insana ula┼čana kadar ├Â─črenilmi┼č davran─▒┼člar─▒n i├žg├╝d├╝sel davran─▒┼člara oran─▒n─▒n giderek artt─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z.

─░├žg├╝d├╝ yerine ├Â─črenmeye g├╝venmek daha esnek ve ├žok y├Ânl├╝ bir organizma yarat─▒r; ├ževresel ko┼čullar de─či┼čti─činde, davran─▒┼člar─▒ ├Ânceden programlanmam─▒┼č hayvanlar daha h─▒zl─▒ uyum sa─člayabilir. Dahas─▒, ├Â─črenme kapasitesine sahip hayvanlar birbirlerini taklit ederek yeni ve ba┼čar─▒l─▒ davran─▒┼č stratejileri edinebilirler. Yeni davran─▒┼č─▒ edinmek i├žin rastgele bir mutasyonu beklemek zorunda kalmazlar; ve buna ek olarak, bilgi art─▒k yaln─▒zca ki┼činin yak─▒n torunlar─▒na de─čil, t├╝r├╝n├╝n di─čer t├╝m ├╝yelerine aktar─▒labilir; k├╝lt├╝rel ├╝reme bu nedenle biyolojik ├╝remeden daha etkilidir. Buna kar┼č─▒n, i├žg├╝d├╝lerine b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de g├╝venen t├╝rler daha az esnektir ve bu nedenle ├╝reme stratejilerinde nitelikten ziyade niceli─če g├╝venirler; daha y├╝ksek hayvanlarda oldu─ču gibi, sadece bir veya iki yavru yeti┼čtirmek ve onlara hayatta kalmak i├žin gereken becerileri ├Â─čretmek i├žin zaman ve ├žaba harcamak yerine, daha d├╝┼č├╝k hayvanlar bir kerede y├╝zlerce yavru ├╝retir ve onlar─▒ ├žok az veya hi├ž rehberlik etmeden serbest b─▒rak─▒rlar.

Yani insan oldu─čumuz i├žin ┼čansl─▒y─▒z. Ya┼čas─▒n bizim i├žin. Yine de t├╝m bunlar─▒n bir dezavantaj─▒ var. ├ľ─črenmeye bu kadar ba─č─▒ml─▒ oldu─čumuz ve i├žg├╝d├╝lerimiz bu kadar yetersiz oldu─ču i├žin, kendi ba┼č─▒m─▒za hayatta kalma becerisini kazanmam─▒z uzun zaman al─▒yor. Bir├žok b├Âcek hayata tamamen yaln─▒z ba┼člar, ebeveynleri ├žoktan ├Âlm├╝┼č ya da u├žup gitmi┼čtir; b├Âcek i├žg├╝d├╝sel olarak nas─▒l hayatta kalaca─č─▒n─▒ bilir. Evrim basamaklar─▒n─▒ t─▒rmand─▒k├ža, ebeveynlere olan ba─č─▒ml─▒l─▒k artar; ancak burada bile, ├Ârne─čin, taylar─▒n do─čduklar─▒ g├╝nden itibaren titrek de olsa ayakta durabildiklerini ve y├╝r├╝yebildiklerini g├Âr├╝r├╝z. ─░nsano─člu, a─č─▒r ├Â─črenme-i├žg├╝d├╝ oran─▒m─▒z nedeniyle- ki bu oran bizim ┼čan─▒m─▒zd─▒r, bizi biz yapan ┼čeydir ÔÇô ayn─▒ zamanda en uzun ├žocukluk d├Ânemine, en uzun ba─č─▒ml─▒l─▒k d├Ânemine sahiptir. B├Âylece biz (usta ├Â─čreniciler) bize bakacak, bizim yerimize karar verecek birine ihtiya├ž duydu─čumuzu erkenden ├Â─čreniriz. Ve en erken ├Â─črendi─čimiz ┼čey en derine k├Âk salm─▒┼č, unutulmas─▒ en zor oland─▒r. Ebeveynin yerine ge├žecek olan Devlete duyulan arzu da buradan kaynaklan─▒r.

Yani insano─člunun ├žo─ču zaman kontrol edilme arzusu vard─▒r. Neyse ki, kontrol edilmeme arzumuz, kendi kararlar─▒m─▒z─▒ verme arzumuz da vard─▒r; ve bu arzu da kendini ├žok erken ya┼člarda g├Âsterir. Bu iki arzu ├žat─▒┼č─▒r ve ko┼čullar ├žat─▒┼čman─▒n sonucunu etkileyebilir. O halde burada da e─čitimin ├Ânemli bir rol├╝, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ d├╝rt├╝lerimizi g├╝├žlendirmek ve devlet├ži d├╝rt├╝lerimizi cayd─▒rmakt─▒r. (Ve kontrol edilme arzusu bast─▒r─▒lamad─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝de, belki de daha az y─▒k─▒c─▒ tezah├╝rlere y├Ânlendirilebilir; ├Ârne─čin, bu arzu g├╝├žl├╝ bir h├╝k├╝met kurmak yerine dini bir tarikata kat─▒larak tatmin edilebilir).

Leviathan arzusunu destekleyen entelekt├╝el yan─▒lg─▒lara gelince, belki de H├╝r bir UlusÔÇÖtaki e─čitimcilerin (ebeveynler, ├Â─čretmenler ya da her neyseniz) en ├Ânemli g├Ârevi, insanlar─▒n do─čru d├╝┼č├╝nmeyi ├Â─črenmelerine yard─▒mc─▒ olmakt─▒r. K─▒sa bir s├╝re ├Ânce Kuzey Carolina Anayasas─▒ÔÇÖn─▒ yeniden okuma f─▒rsat─▒ buldum ve 18. y├╝zy─▒ldan kalma orijinal h├╝k├╝mler ile daha yak─▒n zamanda yap─▒lan de─či┼čiklikler aras─▒ndaki i├žerikten ziyade dil fark─▒ beni ├žok etkiledi. (├ço─ču eyalet anayasas─▒nda oldu─ču gibi, orijinal ifadeler ve daha sonra yap─▒lan de─či┼čiklikler, ABD Anayasas─▒ÔÇÖnda oldu─ču gibi a├ž─▒k├ža ay─▒rt edilmek yerine bir araya getirilmi┼čtir. Yine de, ├Ânceki k─▒s─▒mlar─▒ sonrakilerden ay─▒rt etmek yeterince kolayd─▒r). Birle┼čik DevletlerÔÇÖin kurucular─▒, 18. y├╝zy─▒l Ayd─▒nlanmas─▒n─▒n adamlar─▒, kelimeleri g├╝n├╝m├╝zde nadiren kar┼č─▒la┼č─▒lan bir zarafet ve hassasiyetle kulland─▒lar (ve en az─▒ndan g├╝n├╝m├╝z politikac─▒lar─▒nda!). Dili ciddiye ald─▒lar. A├ž─▒k, dikkatli ve keskin bir ┼čekilde yazd─▒lar. Bir c├╝mle kurduklar─▒nda, bununla belli bir ┼čeyi kastediyorlard─▒, belirsiz bir bulamac─▒ de─čil. Buna kar┼č─▒n, daha yeni h├╝k├╝mler ÔÇťherkes e─čitim ayr─▒cal─▒─č─▒na sahip olacakt─▒rÔÇŁ gibi anlams─▒z ifadelerle doludur ÔÇô bu da yazarlar─▒n d├╝┼č├╝nce koridorlar─▒nda g├Ârerek de─čil dokunarak gezindiklerinin kesin bir i┼čaretidir.

Televizyon genellikle insanlar─▒n dikkat s├╝relerini k─▒saltmakla ve karma┼č─▒k konularla ilgilenme kabiliyetlerini azaltmakla su├žlan─▒r; ancak bir ara├ž olarak televizyonun do─čas─▒nda b├Âyle bir sonucu gerektirecek hi├žbir ┼čey yoktur. Daha ziyade, okumay─▒, yazmay─▒ ve d├╝┼č├╝nmeyi bu kadar s─▒k─▒c─▒ ve sanc─▒l─▒ bir s├╝re├ž haline getirdi─či i├žin ├Â─črencinin entelekt├╝el kaslar─▒n─▒ sakatlayan, merak─▒n─▒ k├Ârelten, pilot ─▒┼č─▒─č─▒n─▒ etkili bir ┼čekilde s├Ând├╝ren kamu e─čitiminin burada birincil su├žlu oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum.

├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝l├╝k i├žin durum karma┼č─▒kt─▒r. Hem tarihten hem de teoriden ├ž─▒kar─▒lan ├žok geni┼č genellemelere dayan─▒r. ─░ster ahlaki ister ekonomik ilkeler olsun, ilkeli terimlerle d├╝┼č├╝nme kapasitesi gerektirir. ├ľzg├╝r bir ulusun vatanda┼člar─▒ ├Âzg├╝rl├╝k davas─▒n─▒ anlamazlarsa, onu desteklemeyeceklerdir. Dolay─▒s─▒yla, e─čitim sistemi k├Âkten d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmedik├že ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun hayatta kalmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir. (Bu konuya gelecekteki bir makalede tekrar d├Ânmeyi umuyorum).

Liberter Yap─▒lar

┼×imdiye kadar ÔÇť├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ÔÇŁ bir toplumda ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n nas─▒l korunaca─č─▒ndan bahsediyordum. Ancak elbette ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplum i├žin farkl─▒ siyasi ve yasal yap─▒lara sahip farkl─▒ olas─▒ modeller vard─▒r ve Hen├╝z Gelmemi┼č LeviathanÔÇÖdan gelen tehdit, yap─▒lar─▒ farkl─▒ ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ toplumlarda olduk├ža farkl─▒ bi├žimler alabilir ve dolay─▒s─▒yla buna uygun olarak farkl─▒ ├Ânlemler gerektirebilir.

Bana g├Âre ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ yap─▒n─▒n ├╝├ž ana ├že┼čidi vard─▒r: anayasac─▒ model, m├╝lkiyet├ži model ve saf piyasa modeli. (Bunlar─▒n her birinin alt ├že┼čitleri de vard─▒r.) Bu yap─▒lar Leviathan vir├╝s├╝ne kar┼č─▒ duyarl─▒l─▒klar─▒ bak─▒m─▒ndan farkl─▒l─▒k g├Âsterir mi?

Anayasal Model

Anayasalc─▒ modelde, belirli bir b├Âlgede ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ haklar─▒ korumakla tek bir kurum g├Ârevlendirilir; bu kurum daha sonra kendisini LeviathanÔÇÖa d├Ân├╝┼čt├╝rmesini m├╝mk├╝n oldu─čunca zorla┼čt─▒racak ┼čekilde tasarlan─▒r.

Anayasalc─▒ modelin hem minar┼čist hem de yar─▒-anar┼čist ├že┼čitleri vard─▒r. Minar┼čist versiyonda, tek bir kurum b├Âlge i├žindeki yasal hizmetler ├╝zerinde zorlay─▒c─▒ bir tekele sahiptir; hi├žbir rakibe izin verilmez. Yar─▒-anar┼čist versiyonda, rakipler yasak de─čildir ve birka├ž─▒ kenarlarda faaliyet g├Âsterebilir, ancak bask─▒n kurum yine de tekeli veya tekele yak─▒n bir tekeli elinde tutar, kendi taraf─▒nda herhangi bir zorlama yoluyla de─čil, di─čer uluslar onu me┼čru h├╝k├╝met olarak g├Ârd├╝kleri ve sadece onunla i┼č yapacaklar─▒ i├žin, ├ľzg├╝r Ulus sakinleri i├žin bu kurumun politikalar─▒n─▒ etkilemek rakip kurumlar─▒n politikalar─▒n─▒ etkilemekten daha ├Ânemli hale gelir. (├ľrne─čin hakim kurum, ├ľzg├╝r Ulus topraklar─▒ ├╝zerinde 99 y─▒ll─▒k bir egemenlik kiralamas─▒na sahip olabilir).

Anayasalc─▒ bir model son derece risklidir. Hi├žbir ┼čey kendisini LeviathanÔÇÖa d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin ne kadar minimal olursa olsun bir h├╝k├╝metten (ya da yar─▒-h├╝k├╝metten) daha iyi bir konumda de─čildir. Koruyucu hizmetlerin bask─▒n sa─člay─▒c─▒s─▒ olmak tarihte pek ├žok kez h├╝k├╝met g├╝c├╝ne giden bir basamak olmu┼čtur. Antik ├ža─čda Roma ve Atina imparatorluklar─▒n─▒ bu ┼čekilde elde etmi┼č; orta ├ža─čda Wessex Kral─▒ Aelfred bu ┼čekilde ─░ngiltere Kral─▒ Aelfred olmu┼čtur.

Ancak anayasalc─▒ modelin de avantajlar─▒ vard─▒r. Hen├╝z Gelmemi┼č Leviathan vir├╝s├╝ne kar┼č─▒ olduk├ža hassas olsa da belki de Ge├žmi┼č ve ┼×imdiki Leviathan vir├╝slerine kar┼č─▒ en dayan─▒ks─▒z olan─▒d─▒r. H├╝k├╝met y├╝z├╝n├╝ d─▒┼č d├╝nyaya d├Ânebilen, di─čer uluslara bir devlet gibi bakabilen ve bir devlet gibi m├╝zakere edebilen ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun uluslar toplulu─čunda ciddiye al─▒nmas─▒ ve sayg─▒ g├Ârmesi daha olas─▒d─▒r. Bunun aksine, d─▒┼čar─▒dan bakanlara ÔÇťkimse y├Ânetimde de─čilmi┼čÔÇŁ gibi g├Âr├╝n├╝rse, d├╝┼čman g├╝├žler bunu ÔÇťd├╝zeni yeniden tesis etmekÔÇŁ i├žin i┼čgal daveti olarak alg─▒layabilir ve d├╝nya kamuoyu ├žok az protesto g├Âsterecektir.

Diyelim ki anayasac─▒ modeli tercih ettik; minimal devletimizi (e─čer minar┼čist yolu se├žersek) veya bask─▒n koruma kurumumuzu (e─čer yar─▒-anar┼čist yolu se├žersek) b├╝y├╝me ve g├╝c├╝ ele ge├žirme olas─▒l─▒─č─▒n─▒ en aza indirecek ┼čekilde nas─▒l tasarlamal─▒y─▒z?

Bu konuya daha ├Ânceki makalelerimde [11], [12], [13], [14] de─činmi┼čtim, bu nedenle daha ├Ânceki tart─▒┼čmalar─▒n ana noktalar─▒n─▒ h─▒zl─▒ca ├Âzetlememe izin verin:

1) ├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝ devlet, fesattan uzak tutmak i├žin yetkileri son derece k─▒s─▒tlanm─▒┼č bir merkezi h├╝k├╝metten ve yetkileri daha az k─▒s─▒tlanm─▒┼č ├žok say─▒da rekabet halindeki yerel kantondan olu┼čmal─▒d─▒r; b├Âylece siyasi bask─▒ rekabet halindeki kanton d├╝zeyine kadar iner, aksi takdirde merkezi h├╝k├╝meti parampar├ža eder, bypass eder ya da kendi iradesine g├Âre ┼čekillendirir.

2) Kantonlar fiziksel de─čil ÔÇťsanalÔÇŁ olmal─▒d─▒r; yani kantonlara ├╝yelik co─črafi konuma ba─čl─▒ olmamal─▒d─▒r; b├Âylece bir kantondan di─čerine ge├žmek masrafs─▒z olacak ve kantonlar─▒n ├╝yelerine bask─▒ yapma kabiliyeti s─▒n─▒rlanacakt─▒r; herkes istedi─či zaman kanton ├╝yeli─čini de─či┼čtirebilir ve yeterince b├╝y├╝k say─▒da vatanda┼č yeni bir kanton kurabilir.

3) Kantonlar neredeyse tamamen kendi kendilerini y├Ânetmeli, kantonlar aras─▒ anla┼čmazl─▒klar─▒ ├ž├Âzmek i├žin merkezi h├╝k├╝mete sadece son ├žare olarak ba┼čvurmal─▒d─▒r.

4) Merkezi h├╝k├╝met iki meclisli bir yasama organ─▒na sahip olmal─▒d─▒r- kanton temsilcilerinden olu┼čan ve sadece ├žo─čunluk ile yasa ├ž─▒karma yetkisine sahip bir meclis ve halk temsilcilerinden olu┼čan ve yasalar─▒ y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒rma yetkisine sahip ikinci bir meclis, bu t├╝r bir y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒rma i├žin sadece s├╝per az─▒nl─▒k gereklidir.

5) Yasalar da halk referandumu ile y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒r─▒labilmeli ve kamu g├Ârevlileri g├Ârevden al─▒nabilmelidir.

6) Ba┼čkanl─▒k g├╝c├╝n├╝ kontrol etmek i├žin ├žo─čulcu bir y├╝r├╝tme olu┼čturulmal─▒d─▒r. Acil durumlarda kilitlenmeleri ├ž├Âzmek i├žin ├žo─čulluk iki yerine ├╝├ž olmal─▒d─▒r.

Di─čer h├╝k├╝mleri de bol bol anlatt─▒m ancak bunlar bana en temel olanlar gibi geliyor.

├ľzel M├╝lkiyet Modeli

Bir ba┼čka ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ yap─▒ da m├╝lkiyet├ži topluluktur. Bu durumda, koruyucu hizmetleri sa─člayan kurum ayn─▒ zamanda faaliyet g├Âsterece─či b├Âlgenin de sahibidir. Bu model de tek bir ki┼či ya da firman─▒n t├╝m b├Âlgenin sahibi olmas─▒na ve di─čer herkesin b├Âlgeyi sahibinden kiralamas─▒na ya da bunun yerine b├Âlgenin t├╝m sakinler taraf─▒ndan ortakla┼ča sahiplenilmesine ba─čl─▒ olarak iki alt ├že┼čide sahiptir. (─░kinci d├╝zenleme, sakinler hippiler oldu─čunda kom├╝n, sakinler yuppiler oldu─čunda ise kat m├╝lkiyeti olarak adland─▒r─▒l─▒r).

Bu modelin ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ndan baz─▒ dezavantajlar─▒ var. Devlet├ži toplumun hayal k─▒r─▒kl─▒klar─▒ndan biri, bireylerin ├╝zerinde durabilecekleri ve kendilerine ait diyebilecekleri bir yerlerinin olmamas─▒, ba┼čkalar─▒ndan izin istemeden istediklerini yapabilecekleri bir ├Âzel m├╝lklerinin olmamas─▒d─▒r. Yine de m├╝lkiyet├ži bir toplulukta, ki┼činin evi ger├žekten ├Âzel de─čildir ya ev sahibine ya da kolektife aittir. Bu d├╝zenleme s├Âzle┼čmeye dayal─▒ oldu─čundan, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ hak ve adalet standartlar─▒n─▒ kar┼č─▒lar- ama belki de ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ ba─č─▒ms─▒zl─▒k ├Âzlemlerini tatmin edemez.

Elbette, s├Âzle┼čme yapmak m├╝mk├╝nd├╝r ve m├╝lkiyete dayal─▒ bir topluluk olu┼čturan liberterler muhtemelen s├Âzle┼čmeyi, kiralanan m├╝lkleri m├╝mk├╝n oldu─čunca ├Âzel m├╝lkiyete benzetecek ve bireylere kendi yollar─▒na gitmeleri i├žin geni┼č bir alan b─▒rakacak ┼čekilde yazacaklard─▒r. Ancak s├Âzle┼čmeye sayg─▒ g├Âsterilece─čini ne garanti eder? Sonu├žta, muhtemelen s├Âzle┼čmenin uygulanmas─▒ da dahil olmak ├╝zere koruyucu hizmetler sunan firman─▒n kendisi de s├Âzle┼čmenin bir taraf─▒d─▒r ve ┼čartlar─▒ tek tarafl─▒ olarak kendi yarar─▒na de─či┼čtirmeye karar verebilir ÔÇô b├Âylece oligar┼čik bir LeviathanÔÇÖa d├Ân├╝┼čebilir. (Ya da kat m├╝lkiyeti modelinde ├žo─čunluk, s├Âzle┼čme ┼čartlar─▒n─▒ hi├že sayarak kendi iradesini az─▒nl─▒─ča dayatmaya karar verebilir ve b├Âylece demokratik bir LeviathanÔÇÖa d├Ân├╝┼čebilir). M├╝lkiyet modelinin savunucular─▒ otel veya apartman kompleksi ├Ârne─čine ba┼čvurmaktan ho┼član─▒rlar; ancak otel m├╝┼čterileri, otel y├Âneticisinin hesap vermek zorunda oldu─ču bir kolluk kuvveti ge├žmi┼či oldu─čunu bildiklerinden, y├Ânetici taraf─▒ndan bask─▒ alt─▒na al─▒nmaktan korkmazlar. Ancak ├Âzel m├╝lkiyetli bir toplulukta, otel y├Âneticisi ayn─▒ zamanda polis ┼čefidir.

Belki de ├Âzel m├╝lkiyetli bir toplulu─čun sahiplerinin, m├╝┼čteri kaybetme korkusuyla g├╝c├╝ k├Ât├╝ye kullanmaktan al─▒konulaca─č─▒ s├Âylenecektir. Ancak m├╝┼čteri kaybetmeyi ├Ânlemenin birden fazla yolu vard─▒r; ├Ârne─čin Berlin Duvar─▒ akla gelebilir.

M├╝lkiyet├ži topluluk modeli, anayasac─▒ modele g├Âre, k├ór amac─▒ g├╝den bir ticari i┼čletmeye, egemen bir devlete daha ├žok benzeyen bir ┼čeye g├Âsterdiklerinden daha az sayg─▒ g├Âsterecek olan di─čer uluslarla ili┼čkilerde de dezavantajl─▒d─▒r.

Ancak m├╝lkiyet├ži modelin de avantajlar─▒ vard─▒r. B├Âlgeyi tek bir firman─▒n kontrol etmesi karar alma s├╝recini basitle┼čtirebilir ve kira s├Âzle┼čmelerinden elde edilen gelir, vergilendirmeye gerek kalmadan ÔÇťdevleteÔÇŁ gerekli gelirleri sa─člar. Belki de en ├Ânemlisi, denizde (ya da uzayda) ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir topluluk kurmay─▒ d├╝┼č├╝nenler i├žin, en az─▒ndan karasal ├žekirdek i├žin bir t├╝r m├╝lkiyet modeli ka├ž─▒n─▒lmaz olabilir.

M├╝lkiyet├ži bir topluluk LeviathanÔÇÖ─▒n y├╝kseli┼čine kar┼č─▒ nas─▒l korunabilir? Birka├ž olas─▒l─▒k var. Bunlardan biri, yukar─▒da a├ž─▒kland─▒─č─▒ gibi, s├Âzle┼čmeye sanal kanton anayasas─▒n─▒n siyasi yap─▒s─▒na benzer bir ┼čey in┼ča etmektir. Bir di─čeri ise g├╝venli─čin sa─članmas─▒n─▒ b├Âlgenin m├╝lkiyetinden ay─▒rmakt─▒r; kirac─▒lar g├╝venliklerini ev sahibi arac─▒l─▒─č─▒yla sat─▒n almak yerine bir g├╝venlik ┼čirketiyle (ya da tercihen birka├ž rakip g├╝venlik ┼čirketiyle) bireysel olarak s├Âzle┼čme yapabilirler. Hepsinden ├Ânemlisi, m├╝lkiyete dayal─▒ bir toplulukta ya┼čayanlar─▒n ├Âzg├╝rce ileti┼čim kurma hakk─▒n─▒ (hem birbirleriyle hem de d─▒┼č d├╝nyayla) ya da kendilerini savunmak i├žin silah sahibi olma ve ta┼č─▒ma hakk─▒n─▒ s├Âzle┼čmeyle ellerinden almalar─▒ son derece aptalca olacakt─▒r. Bu iki ├Âzg├╝rl├╝k, ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n temel siperidir. Elbette, ev sahipleri kirac─▒lar─▒n─▒n faaliyetlerine k─▒s─▒tlamalar getirme hakk─▒na sahiptir; me┼čru bir ┼čekilde tesislerinde bulunan (kendileri d─▒┼č─▒ndaki) herkesin silahs─▒zland─▒r─▒lmas─▒n─▒ ve izinsiz ileti┼čimden ka├ž─▒nmas─▒n─▒ talep edebilirler. Ancak bana g├Âre, bu ┼čartlar alt─▒nda m├╝lkiyetli bir toplulukta ya┼čamay─▒ kabul eden her kirac─▒ kabul edilemez bir risk almaktad─▒r.

M├╝lkiyete dayal─▒ bir topluluk di─čer uluslar─▒n g├Âz├╝nde nas─▒l sayg─▒nl─▒k kazanabilir? Bir olas─▒l─▒k, bir ara┼čt─▒rma istasyonu veya ├╝niversite etraf─▒nda bir topluluk in┼ča etmektir; sald─▒rgan devletlerle ├žat─▒┼čmalarda, b├Âyle bir topluluk d├╝nya kamuoyunda, ├Ârne─čin bir kumarhane etraf─▒nda in┼ča edilen bir topluluktan daha fazla sempati kazanacakt─▒r. Bir e─čitim kurumunun ├Âzerk bir siyasi varl─▒k olarak hareket etmesi de ilk kez olmuyor; ├Ârne─čin Orta ├ça─čÔÇÖda Bolonya ├ťniversitesi, Bolonya ┼čehrinden ayr─▒ olarak ├Â─črenciler taraf─▒ndan y├Ânetilen kendi hukuk sistemine sahipti ve kendi ├╝yeleri ├╝zerinde medeni ve cezai yarg─▒ yetkisini kullan─▒yordu. [15]

P├╝r Piyasa Modeli

├ľzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplum i├žin ├╝├ž├╝nc├╝ olas─▒ yap─▒ saf piyasa modelidir. Bu modelde ister minimal bir devlet ister bask─▒n bir koruma kurumu ya da bir toprak a─čas─▒ olsun, merkezi bir kurum yoktur. Bireyler kendi evlerine sahiptir ve yasal hizmetlerin sa─članmas─▒ tekelle┼čtirilmemi┼čtir. Bu modeli daha ├Ânceki makalelerimde savunmu┼čtum. [1],[16],[17],[18]

Saf piyasa modeli, anayasac─▒ ve m├╝lkiyet├ži modellere k─▒yasla ge├žmi┼čteki ve ┼čimdiki LeviathanÔÇÖlara kar┼č─▒ daha savunmas─▒z g├Âr├╝nmektedir, ├ž├╝nk├╝ d─▒┼č d├╝nyaya d├Ânecek bir h├╝k├╝met y├╝z├╝ne benzeyen hi├žbir ┼čeye sahip de─čildir. Dolay─▒s─▒yla b├Âyle bir modeli izleyen ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumun ba┼čar─▒l─▒ olabilmesi i├žin olduk├ža kalabal─▒k ve g├╝├žl├╝ olmas─▒ gerekebilir. Bu, en az─▒ndan k─▒sa vadede piyasa anar┼čizmi i├žin ciddi bir dezavantaj gibi g├Âr├╝nmektedir.

├ľte yandan, saf piyasa modeli Hen├╝z Kendini G├Âstermemi┼č LeviathanÔÇÖa kar┼č─▒ anayasac─▒ ya da m├╝lkiyet├ži modelden daha az savunmas─▒z g├Âr├╝nmektedir, ├ž├╝nk├╝ bu modellerin hepsi kendisini bask─▒c─▒ bir devlete d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin m├╝kemmel bir konuma sahip olan baz─▒ tekelci ya da tekele yak─▒n kurumlar─▒ i├žerirken, saf piyasa modeli b├Âyle bir kurum i├žermez. Bununla birlikte, saf piyasa modelini ele┼čtiren pek ├žok ki┼či LeviathanÔÇÖ─▒n ka├ž─▒n─▒lmaz olarak yeniden ortaya ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ savunmu┼čtur.

Saf piyasa modelinin ├žo─ču versiyonu, koruyucu hizmetlerde uzmanla┼čm─▒┼č ve m├╝┼čteriler i├žin rekabet eden bir dizi farkl─▒ kurum ├Âng├Ârmektedir. (A┼ča─č─▒da g├Ârece─čimiz gibi, saf piyasa modelinin alabilece─či tek bi├žim bu de─čildir). Ancak Robert Nozick, rekabet halindeki koruma kurumlar─▒ndan olu┼čan herhangi bir sistemin k─▒sa s├╝re i├žinde tekelci bir duruma d├╝┼čece─čini ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. [19]

Nozick ┼ču ┼čekilde savunmaktad─▒r: Ayn─▒ b├Âlgede faaliyet g├Âsteren rakip koruma kurumlar─▒ bazen ├žat─▒┼čmalar ya┼čayacakt─▒r. Bu ├žat─▒┼čmalar─▒ ya tahkim yoluyla ya da g├╝├ž kullanarak ├ž├Âzeceklerdir. Ancak her iki durumda da devlet yeniden ortaya ├ž─▒kacakt─▒r.

─░ki koruma kurumunun anla┼čmazl─▒klar─▒n─▒ g├╝ce ba┼čvurarak ├ž├Âzd├╝─č├╝n├╝ varsayal─▒m. O zaman ya e┼čit durumdad─▒rlar ya da biri di─čerinden daha g├╝├žl├╝d├╝r. E─čer biri daha g├╝├žl├╝yse, o zaman zay─▒f olan─▒ yenecek ya ortadan kald─▒racak ya da galip gelene tabi k─▒lacakt─▒r. Bir b├Âlgeyi payla┼čan iki kurum varken, ┼čimdi o b├Âlge i├žin tek bir kurum var; b├Âlgesel tekele geri d├Ând├╝k.

Bunun yerine iki ajans e┼čit d├╝zeydeyse ve yine de sava┼čmaya devam ederlerse, ayn─▒ b├Âlgede ya┼čayan farkl─▒ ajanslar─▒n m├╝┼čterileri g├╝venlik u─čruna yer de─či┼čtirmeye motive olacakt─▒r. Biri ├žo─čunlukla A ajans─▒n─▒n m├╝┼čterilerini, di─čeri ise ├žo─čunlukla B ajans─▒n─▒n m├╝┼čterilerini i├žeren iki ayr─▒ ÔÇťb├ÂlgeÔÇŁ ortaya ├ž─▒kacakt─▒r. Bir b├Âlgeyi payla┼čan iki ajans varken, ┼čimdi her ajans─▒n kendi b├Âlgesi vard─▒r; bir kez daha b├Âlgesel tekele geri d├Ând├╝k.

─░lk durumda tekel, ajanslar─▒ birle┼čtirerek (ya da birini ortadan kald─▒rarak); ikincisinde ise b├Âlgeyi b├Âlerek elde edilir. NozickÔÇÖe g├Âre, bir├žok farkl─▒ koruma kurumu birbiriyle m├╝cadele ederken, herhangi ikisi aras─▒ndaki her bir ├žat─▒┼čma yukar─▒da ├Âzetlenen iki yoldan biriyle ├ž├Âz├╝lecektir ve t├╝m farkl─▒ ├žat─▒┼čmalar─▒n k├╝m├╝latif sonucu, her biri b├Âlgesel tekeli elinde tutan belli say─▒da kurum olacakt─▒r. Ba┼čka bir deyi┼čle, devletler.

Piyasa modelinin savunucular─▒ genellikle koruma kurumlar─▒n─▒n aralar─▒ndaki anla┼čmazl─▒─č─▒ g├╝├ž kullanarak ├ž├Âzmelerinin pek olas─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmektedir. Rekabet├ži bir piyasada, bu t├╝r kurumlar─▒n m├╝┼čteri ├žekmesi gerekir ve anla┼čmazl─▒klar─▒n─▒ sava┼č gibi pahal─▒ yollarla ├ž├Âzen bir kurumun, anla┼čmazl─▒klar─▒n─▒ tahkim gibi daha az pahal─▒ yollarla ├ž├Âzen bir kuruma g├Âre daha y├╝ksek primler talep etmesi gerekecek ve dolay─▒s─▒yla daha az m├╝┼čteri ├žekecektir. Dolay─▒s─▒yla, bu t├╝r teorisyenler ┼čiddetten ziyade tahkimin bask─▒n olaca─č─▒n─▒ savunmaktad─▒r.

Nozick bunlar─▒n hi├žbirini ink├ór etmemektedir. Ancak koruma kurumlar─▒n─▒n tahkimi tercih etmesi halinde devletin yine de yeniden ortaya ├ž─▒kaca─č─▒n─▒ savunuyor. ├ç├╝nk├╝ kurumlar─▒n ihtilaflar─▒n─▒ ├ž├Âzmek i├žin kurduklar─▒ sistem ne olursa olsun- temyiz mahkemeleri ya da her neyse- t├╝m b├Âlge i├žin tek bir yasal sistemin olu┼čturulmas─▒ anlam─▒na gelecek ve bireysel koruma kurumlar─▒ bu yeni yap─▒n─▒n ┼čubelerinden ba┼čka bir ┼čey olmayacakt─▒r. Bir b├Âlgeyi payla┼čan ├žok say─▒da kurum varken, ┼čimdi o b├Âlge i├žin tek bir kapsay─▒c─▒ kurum var; o zaman burada da b├Âlgesel tekele geri d├Ând├╝k.

NozickÔÇÖin arg├╝man─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin piyasa anar┼čistleri, koruma ajanslar─▒n─▒n ├žat─▒┼čmay─▒ ├Ânlemek i├žin yeterince etkili olacak, ancak yine de yeni bir tekelci ajans olu┼čturmaktan uzak kalacak bir uyu┼čmazl─▒k ├ž├Âz├╝m sistemi kurabilece─čini iddia etmelidir. Ancak Tyler CowenÔÇÖ─▒n yak─▒n tarihli bir makalesi bunun bo┼č bir umut oldu─čunu savunuyor. [20] Cowen, rakip koruma kurumlar─▒ bir kez bir uyu┼čmazl─▒k ├ž├Âz├╝m a─č─▒ kurduktan sonra, a─č─▒n ├╝yelerinin rakipleri i┼čten ├ž─▒karmak i├žin ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde i┼č birli─či yapabileceklerini savunmaktad─▒r. Normalde, bu t├╝r bir gizli anla┼čma ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝ bir toplumda ba┼čar─▒s─▒z olacakt─▒r, ├ž├╝nk├╝ yeni firmalar piyasaya serbest├že girebilecektir. Ancak Cowen, a─č─▒n bir par├žas─▒ olmayan yeni bir koruma ajans─▒n─▒n a─č ├╝yeleriyle ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde rekabet edemeyece─čini, ├ž├╝nk├╝ a─č─▒n bir ├╝yesi olman─▒n bir ajans─▒n m├╝┼čterilerinin taleplerini g├╝vence alt─▒na almak i├žin sava┼ča girmek zorunda kalmamas─▒n─▒ sa─člad─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir. M├╝┼čteriler bir koruma acentesine kaydolmadan ├Ânce a─č ├╝yeli─činin g├╝vencesini isteyeceklerdir. Ancak mevcut firmalar, ├žizgiye uymayan her yeni kat─▒l─▒mc─▒y─▒ kendi a─člar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda tutmay─▒ se├žebilirler. Dolay─▒s─▒yla, tekel.

CowanÔÇÖ─▒n arg├╝man─▒na g├Ârd├╝─č├╝m en ikna edici cevap Bryan CaplanÔÇÖdan geldi. [21] Caplan, CowanÔÇÖa kar┼č─▒ iki noktaya de─činiyor. Birincisi, Cowan rakip a─člar olas─▒l─▒─č─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmay─▒ ihmal ediyor. Kredi kart─▒ piyasas─▒nda, Visa sa─člay─▒c─▒lar─▒ Visa a─č─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla birbirleriyle i┼č birli─či yapmak zorundad─▒r ve hi├žbir yeni firma a─čdan d─▒┼član─▒rsa Visa sa─člay─▒c─▒s─▒ olarak hareket etmeyi ba┼čaramaz; ancak Visa a─č─▒ hala Mastercard a─č─▒ ve benzerleriyle rekabet etmek zorundad─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, bir koruma ajans─▒ a─č─▒ di─čer iki ya da ├╝├ž├╝yle rekabet edebilir. Cowan, bu a─člar─▒n da birbirleriyle i┼č birli─či yapmalar─▒ gerekece─čini ve bunun yeni bir meta a─ča yol a├žaca─č─▒n─▒ s├Âyleyebilir; ancak Caplan buna kat─▒lmamaktad─▒r. Koruma ajanslar─▒, di─čer t├╝m ajanslarla ayr─▒ ayr─▒ s├Âzle┼čme yapman─▒n getirdi─či i┼člem maliyetlerini azaltmak i├žin bir a─ča kat─▒lmal─▒d─▒r. Ancak a─člar─▒n say─▒s─▒ ajanslar─▒n say─▒s─▒ndan ├žok daha azd─▒r, bu nedenle i┼člem maliyetleri yeni bir a─č─▒ gerektirecek kadar y├╝ksek olmayacakt─▒r ve bir a─č yerine sadece iki tarafl─▒ s├Âzle┼čmelerle, gizli anla┼čma kapasitesi olduk├ža d├╝┼č├╝kt├╝r.

CaplanÔÇÖ─▒n CowanÔÇÖ─▒n gizli anla┼čma senaryosuna ikinci itiraz─▒, tek bir a─č olsa bile, CowanÔÇÖ─▒n gizli anla┼čma giri┼čimlerinin ba┼čar─▒l─▒ olaca─č─▒n─▒ varsaymak i├žin ├žok aceleci davranmas─▒d─▒r. ─░ki koruma ajans─▒n─▒n, Titanic Defense ve Hindenburg Security, ├žat─▒┼čmaya girdi─čini varsayal─▒m; Titanic a─č─▒n bir ├╝yesi, Hindenburg ise de─čil. Ancak Hindenburg anla┼čmazl─▒─č─▒ tahkime g├Ât├╝rmeyi ├Âneriyor. Titanic ne yapmal─▒? Gizli anla┼čma kurallar─▒ TitanicÔÇÖin bunu reddetmesini, bunun yerine zora ba┼čvurmas─▒n─▒ ├Ânermektedir. Ancak bu pahal─▒ya mal olur. Ve Hindenburg tahkim masraflar─▒n─▒ ├Âdemeyi bile teklif ediyor. B├Âyle bir durumda, TitanicÔÇÖin anla┼čmaya kar┼č─▒ ├ž─▒kmak ve Hindenburg ile i┼č birli─či yapmak i├žin g├╝├žl├╝ bir te┼čviki vard─▒r. Tabii ki, a─č─▒n di─čer ├╝yeleri TitanicÔÇÖi bunu yapt─▒─č─▒ i├žin boykot edebilirler; ancak b├Âyle bir boykot onlar─▒n da ├ž─▒kar─▒na de─čildir. Dolay─▒s─▒yla, CaplanÔÇÖa g├Âre, koruma kurumlar─▒ aras─▒nda gizli anla┼čma giri┼čimlerinin ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒ muhtemeldir. Ya da benim ifade etti─čim gibi, koruma kurulu┼člar─▒ aras─▒ndaki gizli anla┼čma bir t├╝r se├žici i┼č birli─čidir ve bu nedenle kolektif eylem makalemde belirtti─čim nedenlerden dolay─▒ zay─▒flamas─▒ muhtemeldir. [9]

Son olarak hem Nozick hem de CowanÔÇÖ─▒n saf piyasa modelini yaln─▒zca rekabet├ži bir piyasada koruyucu hizmetler sat─▒n alan m├╝┼čteriler a├ž─▒s─▒ndan d├╝┼č├╝nd├╝klerini belirtmek gerekir. Ancak piyasa anar┼čizminin alabilece─či tek bi├žim bu de─čildir. Bir ba┼čka olas─▒l─▒k da m├╝┼čterilerin bu g├Ârevi bir kuruma devretmek yerine ortak savunmay─▒ sa─člamak i├žin bir araya gelmeleridir. B├Âyle bir d├╝zenleme ─░ngiliz tarihinde yayg─▒n olan kar┼č─▒l─▒kl─▒ koruma derneklerini an─▒msatmaktad─▒r.[18] Bu kendi kendine yard─▒m modelinin avantaj─▒, koruma kurumlar─▒n─▒n bir araya gelerek bir Leviathan olu┼čturma riskini azaltmas─▒d─▒r. Dezavantaj─▒ ise kendi kendine yard─▒m─▒n zaman al─▒c─▒ olmas─▒ ve a─č─▒r i┼člem maliyetleri i├žermesidir. Ancak arka planda, gerekti─činde harekete ge├žmeye haz─▒r b├Âyle bir kendi kendine yard─▒m sistemine sahip olmak, koruma kurumlar─▒n─▒ hizada tutmaya yard─▒mc─▒ olabilir ve b├Âylece her iki d├╝nyan─▒n da en iyisini elde edebilir.


Referanslar

1 Roderick T. Long, ÔÇťImplementing Private Law in a World of States,ÔÇŁ Proceedings of a Forum on the Subject: Systems of Law (30 April 1994).

2 Roderick T. Long, ÔÇťDismantling Leviathan From Within, Part IV: The Sons of Brutus,ÔÇŁ elsewhere in the present issue.

3 Roderick T. Long, ÔÇťFunding Public Goods: Six Solutions,ÔÇŁ in Formulations, Vol. II, No. 1 (Autumn 1994).

4 Roderick T. Long, ÔÇťDefending a Free Nation,ÔÇŁ in Formulations, Vol. II, No. 2 (Winter 1994-95).

5 Roderick T. Long, ÔÇťCan We Escape the Ruling Class?,ÔÇŁ in Formulations, Vol. II, No. 1 (Autumn 1994).

6 Roderick T. Long, ÔÇťReligious Influence on Political Structure: Lessons from the Past, Prospects for the Future,ÔÇŁ in Formulations, Vol. II, No. 3 (Spring 1995).

7 Roderick T. Long, ÔÇťWhoÔÇÖs the Scrooge? Libertarians and Compassion,ÔÇŁ in Formulations, Vol. I, No. 2 (Winter 1993-94).

8 Roderick T. Long, letters exchange with Kevin Whiteacre, ÔÇťOur Readers Write,ÔÇŁ in Formulations, Vol. III, No. 2 (Winter 1995-96).

9 Roderick T. Long, ÔÇťGood and Bad Collective Action: Can We Nourish One and Squelch the Other?,ÔÇŁ in Formulations, Vol. III, No. 1 (Autumn 1995).

10 Robert Nozick, ÔÇťThe Zigzag of PoliticsÔÇŁ; in The Examined Life: Philosophical Meditations (New York: Simon & Schuster, 1989).

11 Roderick T. Long, ÔÇťVirtual Cantons: A New Path to Freedom?,ÔÇŁ Formulations, Vol. I, No. 1 (Autumn 1993).

12 Roderick T. Long, ÔÇťImagineering Freedom: A Constitution of LibertyÔÇŁ (Part I in Formulations, Vol. I, No. 4; Part II in Vol. II, No. 2; Part III in Vol. II, No. 3; Part IV in Vol. II, No. 4).

13 Roderick T. Long, ÔÇťThe Rationale of a Virtual-Canton Constitution,ÔÇŁ Proceedings of a Forum on the Subject of Constitutions (2 October 1993).

14 Roderick T. Long, ÔÇťAssets and Liabilities of the Constitution of Oceania,ÔÇŁ Proceedings of a Forum on the Subject of Constitutions (2 October 1993).

15 Roderick T. Long, ÔÇťA University Built by the Invisible Hand,ÔÇŁ in Formulations, Vol. I, No. 3 (Spring 1994).

16 Roderick T. Long, ÔÇťThe Nature of LawÔÇŁ (Part I in Formulations, Vol. I, No. 3; Part II in Vol. I, No. 4; Part III in Vol. II, No. 1).

17 Roderick T. Long, ÔÇťThe Decline and Fall of Private Law in Iceland,ÔÇŁ in Formulations, Vol. I, No. 3 (Spring 1994).

18 Roderick T. Long, ÔÇťAnarchy in the U.K.: The English Experience with Private Protection,ÔÇŁ in Formulations, Vol. II, No. 1 (Autumn 1994).

19 Robert Nozick, Anarchy, State, and Utopia (New York: Basic Books, 1974), Chapter 2.

20 Tyler Cowen, ÔÇťLaw as a Public Good: The Economics of Anarchy,ÔÇŁ in Economics and Philosophy, Vol. 8 (1992), pp. 249-267. (See also the reply by David Friedman in the subsequent issue.)

21 Bryan Caplan, ÔÇťOutline of a Critique of Tyler CowenÔÇÖs ÔÇśLaw as a Public GoodÔÇÖ,ÔÇŁ unpublished manuscript, July 1993.




Source: C4ss.org